Joan den urriaren 13an, Hamasek bizirik zeuden azken bahituak askatu zituen, eta Israelgo armadak Gazako zerrendatik erretiratze partziala hasi zuen (hala ere, enklabearen %50 baino gehiago kontrolatzen du oraindik). Bi urteko bonbardaketa indiskriminatuen ondoren, eta Hamasek dioenez, 60.000 eta 100.000 hildako artean izan direla kontuan hartuta, Gazako suntsiketa-eskala ikaragarria da. 2025eko udan Haaretz egunkariak argitaratutako Unibertsitate Hebraikoaren estimazio baten arabera, 2023ko urritik Gazako zerrendako eraikinen %70 eta %80 artean erabat suntsituak izan dira, eraikin historikoak eta gurtza-lekuak barne. Nazio Batuen arabera, gutxienez hamabost urte beharko lirateke hondakinak kentzeko eta berreraikitzeko, eta kostua 30.000 milioi dolarrekoa izango litzateke.

Zer geratzen da Gazaren ondare aberatsaz hondakinen artean? Gazako lurpeko ezaugarrietako bat da hiri-eremuetan hainbat metroko sakoneran pilatzen diren geruza arkeologikoen gainjarpena, "mila-hostoko pastela" bezalako efektu estratigrafiko batekin, Jérusalemgo Eskola Bilbiko eta Arkeologiko Frantsesa (EBAF) erakundeko arkeologoa den Jean-Baptiste Humbert apaizak azaldu bezala.

Zenbait gune Neolitikotik gaur egunera arte okupatuak izandakoak dira, garai helenistiko, erromatar, bizantziar, arabiar eta otomandarrak igaroz. Gazan Ekialde Hurbileko lehen monastegi kristauak daude, hala nola V.–VI. mendeko San Hilarion monastegia, 2024ko uztailean arriskuan dagoen munduko ondarearen zerrendan sartu zena, baita apaingarri ikusgarridun mosaiko erromatar eta bizantziar ugari ere. Era berean, lurralde osoan dauden santutegi eta nekropoli zaharren dentsitate handia aipatzekoa da.

Aztarnak argitara

1990eko hamarkadara arte gutxi aztertu baziren ere, gune horiek pixkanaka ikertzen joan dira, zailtasun egiturazkoak gorabehera. Humbert apaizak adierazi duenez, 1990eko eta 2000ko hamarkadetako eraikuntza-jarduerek hainbat leku arkeologiko ustekabean agerian utzi zituzten. Aldi berean, errefuxiatu-eremuak zabaltzeak eta biztanleriaren hazkunde azkarrak etengabe jan dituzte dagoeneko ezagutzen ziren aztarnategien ertzak.

2005ean Gaza kontrolatzen hasi zenetik, Hamas-ek ez du ondarearen zaintzan interesik erakutsi, baina ezta haren aurkako jarrerarik ere. 2023ko urritik aurrera, bonbardaketek hainbat gune kaltetu dituzte, arkeologoen ohartarazpenak eta Unescoren satelite bidezko jarraipena izan arren. Azken hilabeteetan informazio gutxi atera da argitara. Irailaren amaieran jakinarazi zen azken berria: EBAFk Gazan alokatzen duen biltegia —bere indusketetatik ateratako pieza arkeologikoak gordetzeko— armada israeldarraren suntsipen-mehatxupean zegoela. Biltegia presaka hustu eta leku ezezagun batera lekualdatu zuten.

Arkeologo palestinarrek diotenez, 2024an partzialki suntsitu diren lekuen artean daude Anthedon portu greko zaharra, San Hilarion monastegia, San Porfirio eliza eta hainbat erdiaroko edo otomandar meskita. Era berean, ehunka eraikin historiko otomandar klasifikatu suntsitu dira hiriguneetan, batzuetan hondeamakina bidez, eta Gazako museo urriak lapurtuak edo erabat eraitsiak izan dira.

Bi aldeek akordioaren ibilbide-orria errespetatzen badute, laster baimenduko da komunikabideek eta GKEek Gazara sartzea, eta horrek egoeraren balorazio zehatzagoa egiteko aukera emango du.