Kristal denda batera sartu berritan ezer ukitzeko begirunez dabilenaren inpresioa ematen du hasieran. Baina hasieran bakarrik. Behin baino gehiagotan nabarmendu du Bilboko Guggenheim museoak 1997az geroztik egindako ibilbidearen arrakasta, eta, are, hitzez hitz iragarri du ez duela mugimendu bortitzik egiteko asmorik ere. Ez luke ezer apurtu nahi, hori batetik, eta, gainera, ez du keinu pertsonalista ikusgarrietan askorik sinisten. Bere burua katebegi zerrenda luzeago baten parte irudikatzen du gehiago. Eta, hain justu, ikuspegi horri dagokion diskrezio moduko horrekin hasten dira azaltzen buruan darabiltzan planak, eta elkarrizketak aurrera egin ahala bakarrik. Museoaren nortasun artistikoa sendoagotzeko asmoa aipatu du, adibidez, bai eta euskal artistei lekua ematen jarraitzekoa ere. Sendoagotzeko. Jarraitzeko. Garatzeko. Proposamen horietako bakoitza aipatu bezain pronto, kontu hartzen baitu ideia horiek jadanik martxan den prozesuren batean edo ikuspegi zabalago batean integratzeko. Horregatik titulua: "Nire asmoa ez da iraultza bat egitea".

Miren Arzalluzek (Bilbo, 1978) iazko apirilean hartu zuen Bilboko Guggenheim museoko zuzendari postua, kargu horretan ia hiru hamarkada zeramatzan Juan Ignacio Bidarteri lekukoa hartuta. Hark ez bezala, bilera areto handiagoaren ordez, elkarrizketetarako nahiago du bere bulego txikia. Urdaibaiko Guggenheim museoaren proiektua itxierarantz bideratuta zegoela heldu zen bertara, eta, orain museoaren handitzeak mahai gainean jarraitzen badu ere, dioenez, patronatuan erabat zabalik dago horrek har dezakeen itxurari buruzko gogoeta prozesua. "Fisikoa izan behar du?", egin dio bere buruari galdera, "edo beste ekimenen bitartez, beste programen bitartez, lankidetza proiektuen bitartez gauza dezakegu? Edo izan daiteke bien arteko konbinazioren bat?". Museoak anbizioz jokatu behar duela argi du, bai alor horretan bai eta bestelakoetan ere, baina epe ertain edo luzean igartzeko moduko aldaketak egitea da anbizioz jokatzeko bere modua.

Zuretzat, zein daBilboko Guggenheimen misioa edo egitekoa?

Hau museo bat da, eta, hortaz, museo baten misio klasikoa ere badu, baina, horretaz gainera, baditu ezaugarri propio batzuk. Dimentsio bikoitza du, eta garrantzi bera du bi dimentsio horietako bakoitzak. Alde batetik, nazioarteko proiektu bat izan da hasieratik: Guggenheim sarearen parte da, nazioarteko eszenan badu pisu berezi bat, eta, gainera, mundu osoan analizatu dute museoak hirian eta herri honetan izan duen eragina ere. Baina, bestalde, herriari begira ere oso proiektu inportantea izan da. Haren arrakastak izugarrizko eragina izan du ekonomikoki, sozialki eta kulturalki, eta niri iruditu izan zait Guggenheimen arrakastak izan duela nolabaiteko eragina gure kulturaren eszena orokorrean ere, eta besteek ere hazteko aukera izan dutela haren arrakastagatik. Bi dimentsio horiei lotuta dago museoaren misioa.

Eta bikoiztasun hori ez ahaztea da zure erronka?

Hori da. 28 urte egin ditu museoak orain, eta, beraz, gaztea da. Erakunde historiko bilakatzeko anbizioa duen museo batentzat, 28 urte horiek hasiera baino ez dira. Oinarri sendoak dauzka proiektuak. Anbizio handiz sortu zen. Bisio oso berritzailea izan zuten museoa abiatzea erabaki zutenek, eta arrisku handia asumitu zuten, orduan inork ez zekielako zer bilakabide izango zuen honek, eta oraindik ere gauza asko daudeegiteko.

Gaur egun, badirudi etengabe aldatzen ari dela nazioarteko mapa, bai politikoki eta bai, ondorioz, kulturalki ere. Nola hartzen da kontuan hori museoaren nazioarteko adarrazpentsatzeko orduan? Arriskuak hartzea eskatzen du egoerak, edo kontserbadoreago jokatzeko ordua da?

Nazioarteko gertakariek eragina izaten dute kultur erakundeetan, eta batez ere nazioarteko proiekzioa duten erakundeetan. Guk, adibidez, 1.3 milioi bisitari inguru jasotzen ditugu urtero, eta horietako %70inguru nazioarteko bisitariak dira, eta, beraz, munduan gertatzen denak izugarrizko eragina izan dezake alor horretan. Oso adi erreparatzen diegu turismoaren joerei eta herriz herriko testuinguru politiko eta ekonomikoei. Baina, gure misioari dagokionez, horrek ez du esan nahi kontserbadoreago jokatu behar dugunik. Pandemian ere ikusi zen bezala, horrelako garai ziurgabeetan, hainbeste antsietate eta segurtasun eskasiarekin eta konfiantza faltarekin, gure rol sozialari eman behar diogu garrantzia.

Madrilgo Prado museoak bisitari kopurua mugatzeko neurriak iragarri ditu, jendetzak ez dezan eragin museoko bisitaren kalitatean. Hemen kalkulatua duzue zein izan daitekeen bisitak onak izatea eragotziko lukeen gehienezko muga?

Oraindik ezgaude Louvre edo Prado edo Metropolitanen maila horietan, eta, momentuz, bermatu dezakegu kalitatezko bisita bat.

Ez da kezka iturri, beraz?

Orain ez. Baina gustatuko litzaidake gure herriko jende gehiago erakartzea.

Euskal Herriko jendea, esan nahi duzu?

Euskal Herrikoa eta gure ingurukoa ere bai. Ze nire ikuspegiaz galdetu didazu, eta, nire ustez, Guggenheim museoa herri proiektu bat da. Hor dago gure erakunde publikoen babesa eta gure herriko beste enpresa eta beste erakunde batzuen babesa ere. Eta herri proiektu bat den neurrian, gustatuko litzaidake Euskal Herriko bisitariak erakartzeko gaitasuna izatea, eta herritarrekiko harreman hori sendotuz joatea. Orain ere existitzen delako harreman hori; leialtasun handia dago. 24.000 lagun baino gehiago ditu museoak, eta babesa ematen diguten 141 enpresa ere badauzkagu, gehienak hemen kokatutakoak. Babes sozial oso inportantea daukagu, baina badago oraindik zer eginik inguruarekiko harreman hori sendotzeko, eta bertako jende gehiago erakartzeko urte osoan.

Eta zein izan daiteke horretarako bidea?

Ba, horretan gabiltza [irribarrez]. Kazetariek jakin egin nahi duzue, eta hori ulertzen dut; prentsaurrekoetan ere askotan galdetu didazue ea zer egiteko asmoa dudan-eta. Baina zuzendari berri bat datorrenean ez da ezer bukatzen eta ez da guztia hasten. Kasu honetan, zu iristen zara oso-oso ondo funtzionatzen duen erakunde batera; arrakasta handia izan du, eta, beraz, gauza askok oso ondo funtzionatzen dute, eta kontu handiarekin ibili behar da gauzak aldatzeko. Baina garai berriak ere badatoz, noski, eta testuinguru berezi batean ere bagaude, eta etorkizunerako berrikusi egin behar ditugu gure helburu estrategikoak. Horretan gabiltza. Eta nik ere badauzkat milaka ideia, noski, baina nik asko sinisten dut hausnarketa kolektiboan, eta hori egiten hasi gara museoaren barnean. Mundu guztiak parte hartzea nahi nuke, eta ez bakarrik bertako langileek eta lantaldeek, baizik eta baita gure inguruko eragile, erakunde eta erreferenteek ere, eta urte bukaeran edukiko ditugu adostuta proiektuak. Nik badauzkat ildo estrategikoak buruan, eta aipatu dudan hori izango litzateke haietako bat. Baina aztertu egin behar dugu hori nola egin, edo nola sendotu.

Epe gutxienez ertain batean hemen egoteko asmoa duzu orduan?

Bai.

Eta aldaketak ere epe ertainerako espero beharko dira, norabide aldaketa ikusgarririk gabe?

Zuek ikusiko duzue ea ikusgarria den edo ez den, baina nire asmoa ez da iraultza bat egitea, ez dudalako sinisten norbere bisioa hain inportantea denik. Hori esanda, ez diot uko egiten nire erantzukizunari, eta ez dut besteen gain uzten, baina ez dut sinisten zuzendari jenioaren figura horretan.

Bitxia da esaldi hori hemen entzutea, neurri batean halako bisio arriskatu batek jarri zuelako museo hau martxan, nahiz eta gero jende askok babestu behar izan zuen. Aurrerako jauzi batek abiatu zuen museo hau.

Bai, baina gero edukietan ez da hain iraultzailea izan; bere antolakuntzan, bere programazioan eta bere orientazio artistikoan, museo klasiko bat izan da. Arrisku handirik hartu gabe funtzionatu duen eta arrakasta izan duen museo bat da. Apustua sorreran egon zen, baina gero erakunde klasiko baten planteamendua izan du. Eta ikusi egin beharko da orain artistikoki zer egin dezakegun, azken urteetan nolabaiteko autonomia artistiko bat hartu duelako, gutxika-gutxika. Hastapenean, New Yorkek izango zuen pisu handiagoa, agian, baina gero ere autonomia artistiko eta kuratoriala hartuz joan da, eta horretan ere badago zer egin.

Erakusketa propio gehiago sortzeaz ari zara.

Bai, eta horretarako ekipo kuratoriala indartzeko asmoaz ere bai. Nazioarteko eszena handi horretan ahots propioa definitzen jarraitzea da ideia.

Orain arte ez da nahikoa landu ahots propio hori?

Bai, baina progresiboa izan da, eta gustatuko litzaidake gehiagorantz joko balu.

Museoak nortasun artistiko markatuagoa izatea nahi zenuke, alegia.

Bai, edo gure nortasun horretan sakontzen jarraitzea. Besteekiko gure leku propioa asumitzea. Hori izango litzateke asmoetako bat. Azken urteetan emakumezko artisten presentzia areagotu egin dela argi ikusten da, adibidez.

Hain justu, esanguratsua da datua. 1997tik 2017ra bitarteko hogei urteetan, emakumezko artistei eskainitako sei banakako erakusketa handi baino ez zituen egin museoak, eta 2017tik orain arte, berriz, hamasei egin ditu.

Hori da. Igoera handia da.

Juan Ignacio Bidartek 2017an, artean zuzendari zela BERRIAri eskainitako elkarrizketan, onartu zuen aldaketa hori gertatzen ari zela. Baina esan zuenez, ez zegoen emakumezkoen presentzia areagotzeko plan espezifikorik. Orain baduzue halako planen bat?

Bai, ze, adibidez, gure obren erosketen plangintza estrategikoan badaude ildo batzuk: aniztasuna kontuan hartzeko betebeharra aipatzen du haietako batek, eta generoa, geografia, arte diziplinak eta beste hartzen ditu kontuan. Uste dut oraindik inportantea dela horrelako irizpideak bermatzea.

Badago ezarrita irizpide hori, orduan?

Bai, bai. Orain izugarrizko gogoa daukagu emakumeen lanak erakusteko. Eta, bi adibide jartzearren, hemen izan ditugu Elena Vieira da Silva eta Helln Frankenthaler. Biek izan zuten izugarrizko arrakasta bere garaian, eta, hala eta guztiz ere, aurkezten dituzun bakoitzean ematen du deskubrimendu bat dela, eta jendeak ez dituela ezagutzen. Eta horregatik gogoa dugu oraindik emakume gehiagoren lanak erakusteko, eta oraindik ere emakume erreferenteei ikusgaitasuna emateko beharra dago. Eta, horrez gainera, orotariko geografia ere hartu nahi ditugu kontuan. Maiatzetik aurrera, adibidez, Igshaan Adams Hegoafrikako artistaren lanak ekarriko ditugu, eta gure bilduman ere baditugu hainbat geografian egiten den artea islatzen duten obrak ere.

Eta zer leku dute euskal artistek Guggenheimen?

Saiatuko gara ildo hori ere sendotzen. Herri honetan badaude euskal artea erosi, babestu eta erakusten duten beste erakunde batzuk: hor daude Artium, Bilboko Arte Ederren Museoa eta Tabakalera ere, bere programazioarekin, eta guk ere ekarpen bat egin nahi dugu eta babestu nahi dugu euskal artea. Egia da gure arte bildumak 169 artelan dauzkala eta ez dela oso handia, baina ni neu ere harrituta geratu nintzen jakin nuenean bilduma horren herena euskal artisten lanek osatzen dutela. Horrek argi erakusten du erakundeak euskal artearekin duen konpromisoa. Urte hauetan guztietan, hamabi erakusketa ingurutan aurkeztu izan ditugu euskal artisten lanak, eta gehiago ere egin dezakegula uste dut, baina niretzat interesgarria dena da hausnartzea ea zer modutan egin dezakegun benetako ekarpen bat, beste erakundeek egiten dutenarekin alderatuta ezberdina izango dena.

Horretarako dugu, adibidez, urtero euskal artistei New Yorken hilabeteko egonaldi bat egiteko aukera ematen dien gure nazioarteko programa. Eta, nire ustez, museo honek duen nazioarteko proiekzioa da haren indar handiena, eta benetan orain pentsatu behar dugu nola handitu dezakegun euskal artearekiko gure konpromisoa, eta zer egin dezakegun ezberdin. Martxan dugun hausnarketaren parte da hori ere, eta ondorio interesgarriak ekarriko ditu horrek.

Bilboko Guggenheim museoaz harago, aipatzen duzun horrek, era berean, erakusten du azken hiru hamarkadetan erakundeek ez dutela erabakirik hartu euskal artea sustatzeko museo bakoitzak bete behar lukeen funtzioari buruz.

Dena izan da progresiboa hor ere. Nik uste asmatuko dugula. Eta, gainera, gure inguruko erakundeekin eta erakunde publikoekin daukagun harremana oso ona da. Elkarrizketa oparoa izan dezakegu guztion artean adostekobakoitzak zer modutan egin dezakeen lan hori. Baina gu barrutik hasi behar dugu horretan. Gure anbizioa baita ildo hori sendotzen jarraitzea. Gure plangintza estrategiko berrian, ildo garrantzitsua izango da hori.

Hainbat atzerapenen ostean, badirudi azkenean urte amaieran edo datorren urtean irekiko dituela ateak Abu Dhabiko Guggenheim museoak. Zertan eragingo dio horrek Bilbokoari?

Proiektua aberastuko duela espero dut. Aipatu dugu beste latitude batzuetako arteari jarri beharreko arretarena, eta Abu Dhabik izango du eginkizun hori. Beste toki batzuetako artistak babestuko dituzte, eta horrek izugarrizko ekarpena egingo digu guri; sare bereko museoak izanda, horrek modua bermatuko digu halako bilduma interesgarri bat hemen erakusteko, edo haiekin batera erakusketak pentsatzeko. Guggenheim fundazioa aitzindaria izan zen Bilboko museoarekin erakunde globalaren ideia garatzen, eta orain beste erakunde batzuek ere hartu dute erakunde globalaren eredu hau: esate baterako, Pompidouk museoak ireki ditu han eta hemen, eta Louvrek ere badu museo bat Abu Dhabin. Interesgarria da erakunde globalaren ideia, betiere jakinda guk herri honetan identitate propioa daukagula eta herri proiektu bat garela jakinda.

Gaur egun, %79ko autofinantzaketa du museoak, baina, horrez gainera, guztira, ia 11 milioi bideratu dizkioteEusko Jaurlaritzak eta Bizkaiko Foru Aldundiak —7,6milioi funtzionamendurako eta 3,2 milioi erosketetarako—, eta babesle pribatuen ekarpen nabarmena ere jasotzen du. Zenbat da urteko aurrekontu orokorra, guztira?

38.395.617 euro da 2026ko aurrekontua.

Nahikoa da?

Nahikoa… oso erlatiboa da hori. Baina gu ezin gara kexatu. Oso eredu berezia da gurea, bai nazioartean, eta batez ere Europako kultur erakundeen artean. Eredu anglo-saxoiaren eta eredu europarklasikoaren arteko eredu hibrido bat daukagu, eta horrela jarraitzea da gure asmoa. Alor ekonomikoan, gure erronka da mantentzea, ze horrelako autofinantzaketa mailari eustea erronka bat da bere horretan.

Orekatua da finantzaketaren hiru hanka horien arteko proportzioa?

Nik uste ideala dela.

"Haztea hazteagatik ez da interesgarria; ekarpen bat egin behar dugu"

2008an aipatu zen lehenengoz Sukarrietan Euskal Herrian beste Guggenheim museo bat egiteko ideia. Debate bizi baten ostean, etenaldian geratu zen ideia 2010ean, baina 2020an berpiztu zen proiektua. Urdaibai ingurua jo zuten begiz ordukoan, eta, azkenik, proiektuaren bideragarritasunari buruz gogoeta egiteko bi urteko epealdiaren ondoren, iazko abenduan hartu zuten asmo hori ere bertan behera uzteko erabakia. Iazko apirilean zuzendariaren aulkian eseri zenerako, zain zuen bertan gaia Arzalluzek, eta abenduko erabakiaren ostean ere, era diskretuagoan, bainabertan dago oraindik ere. Museoko patronatuak museoa handitzeko proposamen alternatibo bat pentsatzeko betebeharra ezarri baitio bere buruari.

Urdaibaiko biosferak dituen babes legeak aipatu ditu patronatuak proiektua bertan behera uzteko motiboen artean. Haiek oinarri hartuta jar daitezkeen helegiteak kontuan harturik, 2040ra arte luza daiteke museoa eraiki ahalko litzatekeen jakiteko epea. Lege horiek ez dira berriak, ordea. Zergatik luzatu da hainbeste proiektuari buruzko debatea?

Patronatuak bi urte eman zizkion bere buruari proiektuaren bideragarritasuna aztertzeko, sakon aztertzeko.

Eta zu prozesu horren erdian iritsi zinen.

Bukaeran! Iazko abenduan amaitu zen epe hori, eta ni apirilean hasi nintzen.

Inertzia hartua zuen orduan?

Zeharo. Erakundeak udazkeneanhasiak ziren bideragarritasunari buruzko hainbat datu eta ondorio publikoki plazaratzen, eta Agirre Lehendakaria Centerrek Busturialdean egindako entzute prozesua ere martxan zegoen. Patronatuaren abenduaren 16ko bileraren ostean[orduan erabaki zen proiektua bertan behera uztea], memoria bat aurkeztu genuen. Hor daude arrazoi guztiak, eta horien artean aipatzen dira bideragarritasun urbanistikoa, bideragarritasun ekologikoa eta bideragarritasun soziala, eta memoria horretan agertzen diren arrazoi guztiak aztertutahartu genuen erabaki hori.

Zuzendaritza urte lasaiagoak espero dituzu erabaki horren ondoren?

Niretzat oso inportantea den pertsona batek behin esan zidan bizitza arazo dela. Beti daude edo arazoak edo erronkak: bata bideratzen denean, beste bat dator. Behin asumitzen dugunean arazoa bizitzari berezkoa zaiola, ba, lasaiago bizi gara, ze hortik aurrera normaltzat hartzen ditugu datozen erronkak. Arazo hau bideratu egin dugu. Ez da inorentzat erraza izan, baina erantzukizun instituzionalez hartutako erabaki bat izan da. Denoi iruditu zaigu hori zela erabakirik onena, eta orain etorkizunera begira gaude.

Aipatu duzun memoria horretan, proposamen alternatibo bat egiteko betebeharra aipatzen da. Zer-nolakoa izan daiteke proposamen alternatibo hori?

Museoaren hazkundea zen Urdaibaiko proiektuaren oinarrian zegoen gogoeta; museoaren hazkundea, modu original batean. Askotan esan dut, adibidez, ze garai berezia eta inportantea duen Bilboko Arte Ederren Museoak, handituta irekiko dituelako ateak berriz, baina...

Baina handitze klasiko bat da.

Eta guk ezin dugu handitze klasikorik egin. Hemen, gauden tokian ez daukagu tokirik, eta arkitektonikoki ere ezinezkoa da, hau eraikin oso berezia delako, arkitekturaren historian izugarrizko eragina izan duen obra bat. Horregatik, hazkundean pentsatuz gero, kreatiboak izan behar dugu, eta pentsatu behar dugu hazkunde horrek zer forma hartuko duen. Hazkunde horrek forma fisiko bat hartu behar du? Beste toki batean zerbait sortu behar dugu? Galdera ez da zer, baizik eta zertarako. Zer proposamen desberdin egiteko? Zer ekarpen egingo dugun pentsatu behar dugu. Haztea hazteagatik ez da interesgarria. Ekarpen bat egiteko planteatu zen Urdaibaikoa planteatu zenean, eta orain ere berdin egin behar dugu. Fisikoa izan behar du? Edo beste ekimenen bitartez, beste programen bitartez, lankidetza proiektuen bitartez gauza dezakegu? Edo izan daiteke bien arteko konbinazioren bat? Horretan gabiltza.

Erabat irekita daude aukerak, hortaz.

Izugarrizko erantzukizuna daukagu, eta espero dut jendeak gugan konfiantza izatea etorkizunera begira egin dezakegun horretan. Lasaitasunez ari gara, erantzukizunez eta anbizioz. Ezin dugu galdu erakunde honek hastapenetik izan duen anbizioa.