Bere fundazioak eta Thaddaeus Ropac galeriak emandako heriotza-iragarpenak artelanen mundua umezurtz utzi du, gerraosteko abangoardia feminista europarraren ahots erradikalenetako bat galduta.

Litzen (Austria Garaia) jaio zen, 1940ko maiatzaren 17an. Valie Export —jaiotzez Waltraud Lehner— erlijioak markatutako ingurune batean hazi zen. 14 urte bete arte, komentu batean ikasi zuen, eta esperientzia hark erabat kutsatu zuen zapalkuntza-egiturei buruz zuen ikuspegia. Gazte ezkondu eta ama izan zen 20 urte bete baino lehen, baina geroago dibortziatu egin zen, eta alaba ahizpa zaharrenaren zaintzapean utzi zuen bere artista-prestakuntzarekin jarraitzeko.

Izen aldaketa: ekintza politiko bat

1967an ezizen bat hautatzea ekintza politiko bat izan zen berez. Aitaren abizena (Lehner) eta senarrarena (Höll) alde batera utzita, VALIE EXPORT izena asmatu zuen. VALIE, Waltraud izenaren txikigarria da, eta EXPORT, berriz, gizon-konnotazio azkarra zuen Smart Export zigarro-marka austriarretik hartua. Izen hori beti letra maiuskulaz idaztea exijitu zuen, logo artistiko bat balitz bezala, "gizon baten izenak adinako indarra izateko", Caroline Bourgeois komisarioaren hitzetan.

1955etik 1958ra, Valie Exportek Linzeko Dekorazio-Arte Eskolan ikasi zuen, eta bertan egin zituen bere lehen argazki-autoerretratuak. Ondoren, Vienara joan zen bizitzera, eta diseinuan espezializatu zen Ehungintza Industriarako Goi Institutu Federalean, 1960tik 1964ra. Zinema-industrian lan egin zuen gidoi-idazkari, muntatzaile eta figurante gisa, eta 1966an idatzi zuen bere lehen gidoia. Zinema-giroaren muinean izandako esperientzia horrek irudikapen bisualen funtzionamendu matxista erakutsi zion, eta bizitza osoan hori deseraikitzen saiatu zen. 1967an, Vienako abangoardiako giroan murgildu zen, eta Günter Brus eta Otto Mühl Vienako akzionismoaren buruek sortutako Arte Zuzenerako Institutuko kide bihurtu zen.

Vienako akzionismoa eta gorputza adierazpide

Export gorputza konbentzio burgesak hausteko bide gisa erabiltzen zuen abangoardiako mugimendu honekin lotu zen. Bereziki Peter Weibel artistarekin lan egin zuen, bere bizitzako eta laneko bikote bihurtu zena. Elkarrekin, hiri-ekintza eskandalagarriak egin zituzten Vienako kaleetan; esaterako, 1968ko ekintza ezagunean, Peter Weibel lau oinean ibili zen Valie Exporten oinetara, txakur-uhal batekin lotuta. Garai hartako genero-harremanen alderantzikatze erradikala izan zen.

Nolanahi ere, Valie zinemagilea bi puntutan bereizten zen akzionista maskulinoengandik: uko egiten zion doako indarkeria ikusgarriari, eta dimentsio feminista bat txertatzen zuen bitartekoen erabilera esperimentalean. Bere Akzionismo Feministaren Manifestuan (1972) honako hau idatzi zuen: "Akzionismo feministaren helburua da historia natural maskulino baten objektu den "emakumea" —bere materialtasunean bere gizonezko demiurgoak mendean hartua eta esklabo bihurtua— aktore eta sortzaile independente bihurtzea, bere historiaren subjektu".

1967an, Valie Exportek Austrian Filmmakers Cooperative kooperatiba sortu zuen Vienan, Austria mailan zinema independentearen egitura aitzindaria izan zena. Bere lehen fikziozko film luzea, Unsichtbare Gegner (Etsai ikusezinak, 1977), 108 minutuko drama esperimental bat izan zen. Bertan, Anna argazkilari vienarrak izaki estralurtarrak herrikideen buruak kolonizatzen ari direla sumatzen du, oldarkortasuna sustatuz; patriarkatuaren metafora argia. Peter Weibel-ekin batera idatzitako film honek harrera bikaina izan zuen Berlinalen.

Lan ikurrenak

Tapp und Tastkino (Ukitu eta dastatzeko zinema) bere obra ikonikoenetako bat da. Vienako kaleetan, artistak oinezkoak gonbidatu zituen bere bularrak 33 segundoz ukitzera, bularrean finkatutako kartoizko kaxa baten bidez. Europako hainbat hiritan egin zen performance hori 1968 eta 1971 artean, eta gizonezkoen begirada irauli zuen, emakumearen gorputz objektibatuaren ordez artistak berak kontrolatutako ukipen bat ezarriz.

1980ko Veneziako Biurtekoan, Austriako Pabilioian aurkeztu zen Maria Lassnig-ekin batera —Veneziara joandako lehen bi emakume austriarrak—. Bertan, zuri-beltzeko berrogeita hamar argazkiz osatutako sail bat erakutsi zuen; irudietan, Valie Exportek bere gorputza bihurritu eta Vienako arkitekturaren aurka zanpatzen zuen, gizonezkoen gorputzentzat pentsatutako hiri-espazioetan emakumeei ematen zaien lekua qoratzeko.

Nazioarteko onespena

Austrian berandu iritsi bazen ere, Valie Exporten erakunde-aitortzak bere nazioarteko eraginarekin bat egin zuen azkenean. 2000. urtean Oskar Kokoschka saria jaso zuen, arte plastikoetako Austriako bereizgarririk gorena, eta ondoren sari ugari jaso zituen, hala nola Yoko Ono Lennon Courage Award for the Arts, Roswitha Haftmann saria eta Golden Nica saria. Bi aldiz gonbidatu zuten Kasseleko Documenta erakusketara (1977an eta 2007an), eta gaur egun bere lana erakunde handietan gordetzen da, hala nola Arte Modernoko Museoan (MoMA), Pompidou Zentroan edo MACBAn.

"Valie Export gerraosteko artistarik garrantzitsuenen artean dago. 1960ko hamarkadaren amaieratik, eragin handienetakoa izan duen Europako abangoardia feministaren ahotsa izan da", adierazi du bere fundazioak dolu-komunikatuan. Bere eragina hainbat artista-belaunalditara heldu da, baita Rosalía abeslari espainiarrarengandik ere, haren ondorengotzat jo baitu bere burua.

—JdA-tik ekarria.