Arte zinetikoaren eta op art (arte optiko) mugimenduaren artista enblematikoa, Yaacov Agam (jaiotzez Gibstein), 98 urte zituela zendu da, Rishon LeZion bere jaioterriko alkateak jakinarazi duenez. Hamarkadetan zehar garatutako obra oparoa utzi du atzean, neurri handi batean Parisen sortutakoa. Hil baino aste batzuk lehenago, Arte Plastikoen Israel Saria jaso zuen.

Prestakuntza eta "laugarren dimentsioa"

Britainiar Mandatupeko Palestinan jaio zen 1928an, eta 1946an hasi zen arte bisualak ikasten Jerusalemen, Bezalel Arte Ederren Eskolan. Hiru urte geroago, Zuricheko Arte Aplikatuen Eskolan sartu zen; bertan, Johannes Itten irakaslearen (Bauhaus eskolako irakasle ohia) klaseak segi zituen, eta hark kolorearen teoria irakatsi zion. Horrekin batera, Zuricheko Eskola Politekniko Federalean ikasi zuen. Ikasketa gurutzatu horietatik sortu zitzaion margolaritza mugimenduan jartzeko nahia, berak "laugarren dimentsioa" deitu zuena txertatzeko. Dimentsio hori "denbora, mugimendua, aldaketa" gisa definitu zuen 2020an Pariseko Pompidou Zentroan emandako elkarrizketa batean: "Gure esperientziaren eta ezagutzaren hedapen bat aurkitzea, horixe da laugarren dimentsioaren magia", gaineratu zuen.

Paris eta mugimendu zinetikoaren hasiera

1951n Parisera aldatu zen, eta laster hasi zen bere belaunaldiko artista garrantzitsuenekin harremanetan, hala nola Constantin Brancusi, Marc Chagall edo André Bretonekin. Berehala interesatu zen arte zinetikoaz, eta Jean Dewasnek eta Edgar Pilletek zuzendutako Arte Abstraktuaren Tailerrean izena eman zuen. 1953an, bakarkako lehen erakusketa egin zuen Craven galerian, Tableaux transformables (Koadro transformagarriak) izenburuarekin. Surrealisten arreta erakarri zuen eta horiek hainbat lan erosi zizkioten. Erakusketa hartan, bisitariei euskarri gaineko erliebezko piezak lekuz aldatzeko gonbita egiten zitzaien, bakoitzak bere konposizioa sor zezan.

Dagoeneko orduan argi geratu zen Yaacov Agamen arte zinetikoaren berezitasuna. Berak ez zuen mugimendua elementu naturalen bidez lortu nahi —Alexander Calderren mugikorrak aire-korronteek eta grabitateak animatzen dituzten bezala—, ezta elementu motorizatuen bidez ere. Obra ikuslearen esku-hartzearekin aktibatzen da, eta hori funtsezko printzipio bihurtu zuen.

1955ean, Yaacov Agamek arte zinetikoaren nazioarteko lehen erakusketan parte hartu zuen Denise René galerian (Paris), Marcel Duchamp, Alexander Calder, Victor Vasarely, Pol Bury eta Jesús Rafael Sotorekin batera. Bertan, ikuslearen lekualdatzea eskatzen zuten objektuak eta ikuslearen parte-hartze aktiboa behar zuten beste batzuk aurkeztu zituen.

Agamografoak eta ospe instituzionala

Agamografoak arte optikoaren lehen obren artean daude. Koadroak zerrenda bertikal estriatuz osatuta daude, eta horien bidez hainbat irudi tartekatzen dira. Forma mugimenduan baino ezin da egonkortu; horrela, paradoxa bat gauzatzen da, non ikuslearen mugimendua funtsean mugikorra den obra horren berezko zati bihurtzen den. Arte optikoaren printzipio bera aurki dezakegu Agamen garaikide batzuen lanetan ere, adibidez Bridget Riley (1931) edo Jesús Rafael Sotorengan (1923-2005).

Bere talentua aitortuta, Yaacov Agam artista instituzional bihurtu zen. 1972an, Salon Agam (Agam Aretoa) prestatzen hasi zen Georges Pompidou Frantziako presidenteak hala eskatuta, Eliseo jauregiko apartamentu pribatuen aitzingela apaintzeko ardura eman baitzion. Bi urte eman zituen obra amaitzeko, bitartean Pompidou hil zela.

Espazio publikoa eta legatua

Yaacov Agamen zenbait instalazio espazio publikoan badaude. Horien artean Parisko La Défense auzoan, berak diseinatutako iturri koloretsu erraldoia dago, edota Tel Aviveko Dizengoff plazan, Su eta ur izeneko bere beste iturria.

Artistak mundu osoko hainbat erakundetan erakutsi zituen bere lanak: New Yorkeko Guggenheim-en (1980), Amsterdamgo Udal Museoan (1973) edo Tokioko Isetan Museoan (1989). Gaur egun, New Yorkeko Modern Art Museoak (MoMA) eta Pompidou Zentroak beren bilduma iraunkorretan gordetzen dituzte haren obrak. 2018an, Yaacov Agam Museoa inauguratu zen bere jaioterrian, Rishon LeZionen, Tel Aviv ondo-ondoan.

Yaacov Agamek haurrentzako ikus-ikaspen metodo bat ere garatu zuen, eta horri esker, 1996an, Unescoko Comenius domina jaso zuen, hezkuntzako berrikuntza saritzen duena.

—JdAtik ekarria