Eztabaidan ez genuen ezer erabaki. Ez zen nire asmoa arazoa konpontzea, artearen eta memoria historikoaren arteko harremanez hausnartzea baizik. Horretarako, artelan publiko ezagunen adibide ezberdinak erabili nituen: naziek Bigarren Mundu Gerran eragindako juduen hilketa oroitzeko bi eskultura proiektu, batetik; eta esklaboen trafikoa agerian jartzen duen lan bat, bestetik. Berehala konturatu ginen lehenbiziko adibideari buruz hitz egiten ari ginen bitartean Israel palestinarrak erailtzen ari zela. Zaila da ulertzea hainbeste sufritu duen herri bat oinarri duen estatu batek halakoak egitea eta justifikatzea. Ikasgelakook gure buruari galdetu genion eraildako palestinarren balizko memorial bati buruz. Badirudi arteak ahalmena izan behar duela gertaera latz horiek gizarteari erakusteko, gogorarazteko eta hausnarketara bultzatzeko, eta ez dakit artearen edo gizartearen porrota den, baina onartu behar dugu inoiz errepikatu behar ez zena berriz gertatzen ari dela gaur egun ere. Beraz, artearen ezintasuna onartzea besterik ez dago?

Bigarren adibideari buruzko eztabaida ezberdina izan zen. Lehen aipatu dut esklaboen trafikoa salatzeko monumentu bat aztertu genuela, Nantes hirian dagoena, zehazki. AEBetan bizi den artista poloniar batek eta arkitekto batek egindako lana nola eraikiko luke artista beltz batek? Hauxe ikasle baten galdera interesgarria. Horrelako galdera ugari egiten dizkiogu geure buruari agintariek artelan publiko batzuk eskatzen dituztenean. Protagonista izan behar duenak ez du hitz egiteko aukerarik, eta, horren ordez, gizon zuri mendebaldekook jarraitzen dugu gure hirietako kritikoa den arte publikoan besteen ahotsak ordezkatzen. Ezjakintasunetik hitz eginda edo kanpotik begiratuta, zaila da ikasleak egindako galderari erantzutea. Baliteke Nantesko beltzen komunitateak eskultura publiko horren aukeraketan edo eraikitze prozesuan eragin izana. Baliteke Nantesko agintarietako batzuk edo asko beltzak edo kolonietako ondorengoak izatea. Beharbada, esklabo izandako horien ondorengoek edo herrikideek aukeratu zuten Wodiczko artista esklabotzaren memoriala diseinatzeko. Hala ere, juduen elkarte batzuek bere garaian egin zuten bezala, esklaboen ondorengoek ere nahiago izango dute, hiriaren aurpegi garbitze ariketa bat baino gehiago, ardura eskatzea sarraski hura posible egin zutenen ondorengoei (hau da, guri). Oroimena ondo dago, baina norberaren ardura historikoak onartzea askoz ere hobeto.