Guk artelanak ikusi bitartean, sarreran zegoen mapa baten aurrean eserarazi zituen irakasleak umeak eta, hari begira, Portugalgo inperio handiak bere menpe izandako lurraldeak erakutsi zizkien, ikasleekin batera izenak errepikatuz: Goa, Macao, Ekialdeko Timor… Portugaldar itsasgizon apartek mundu osoarekin ezarritako harremanak eta trukeak goratu zituen irakasleak, haurren zoramenerako (zein ez zuen liluratuko halako itsas abenturak!).

Ondoren, bionboetara hurbildu ziren,nambanestilokoak, XVI. mendeko Japonian mendebaldeko merkataritzarako garatu zituzten artelanak, alegia. Japoniarren eta portugaldarren arteko elkartzeak irudikatzen ziren bertan: japoniarrak kimonoz jantzita, portugaldarrak beltzez, ondoan zituzten esklaboak bezain beltzak arropak. Portugaldarren ontzia ere beltza, txo beltzez betea hura ere. Honen aurrean, kulturen arteko elkarketaz hitz egin zien irakasleak, eta ikasleek azal-kolore desberdineko pertsonaiak jatorri desberdineko gisa identifikatu zituzten: hiru kontinenteen elkarketa. Joan ginenerako, esklabo hitza oraindik ez zen aditu.

Gerora, bi gauza garrantzitsu jakin ditut: lehena, Fundaçao Oriente Portugalek Macao Txinari itzultzearen truke sortutako fundazioa dela. Macaoko jokoaren irabaziekin (Asiako Las Vegas da Macao) erosi ziren artelanak eta mantentzen da egitura; horrela ordaintzen dio Txinak Portugali 1999an gauzatu zen hiriaren itzulera, Europak Asian zuen azken kolonia izanik. Inperioa galtzearen truke, inperioaren narrazioa mantentzen duen memoria erreminta estetikoa.

Bigarrena, Salazarren garaietan ezarri zela portugaldarrak "kolonizatzaile onak" izan ziren diskurtsoa: beste inperio batzuen aldean ez zutela gehiegi hil eta suntsitu, eta trukea izan zela nagusi —portugaldarrek erlijioa eta kultura ekarri zuten, eta besteek lehengai naturalak eta lan-indarra; truke bitxia—. Berriz ere, salazarismoa amaitu zen arren, kondairak dirau.

Ezinegonez eta harridura apur batez ikusi genuen egun horretan museoko eszena. Baina gero etxera begira jarri eta galdetu behar da: oso desberdina al da kontatzen zaiguna? Zorionez, euskaldunok ez genuen koloniarik izan, eta, hortaz, errazagoa zaigu zenbaitek egindako sarraskiak espainiar koroaren ardurapean kokatzea. Errazagoa zaigu Julian Zulueta Amondo eta Manual Calvo gehiegi ez ikertzea. Errazagoa zaigu Elkanok Filipinetan hartutako hemezortzi esklaboak inauterietakohuladantzari gisa irudikatzea Getariako lehorreratzean.

Baina badakigu: bestearen akatsak ikusteko antiojo beharrik ez.