Ikerketa zientifiko batek El Grecoren Kristoren Bataioa (330 x 210 cm) lanaren autoretza jarri du berriro mahai gainean. Toledo (Espainia) hiriko Tavera Ospitalerako eskatutako lan honen egikaritzea, parte batean, bere atelierrari egotzi izan zaio orain arte. Betetzea maila ezberdinekoa izan arren, maisu kretarraren marka estilistikoa —gorputzak deformatzeko modua, irudiak luzatzea eta paisaiak lanbro mistiko batean urtzea— agerikoa da beti azaleko geruzen azpian.

Historia konplexu bat

Margolanak historia nahasia du. 1608ko azaroan, Pedro Salazar de Mendozak, Tavera Ospitaleko administratzaileak, San Joan Bataiatzaileari dedikatutako kaperaren dekorazioa enkargatu zion El Grecori, artean 67 urte zituela. Kontratuak aldare nagusi bat eta alboko bi erretaula aurreikusten zituen 7.000 dukaten truke; lanaren handitasuna ikusita, kopuru izugarria zen. Hil ondorengo inbentarioek (El Greco 1614an hil zen eta bere semea, Jorge Manuel, 1621ean) ospitalerako "Bataio handia" zirriborratu gisa deskribatzen zuten, amaitu gabe.

1622an atelierraren eta ospitalearen artean izandako auzi juridikoek agerian utzi zuten proiektua blokeatuta zegoela: 8.600 dukat baino gehiago ordaindu ziren arren, oihalak bukatu gabe zeuden. Hala ere, 1624an, Bataioa alboko erretaula batean zintzilikatu zuten, identifikatu gabeko Mendekoste baten ondoan. Orduz geroztik, lan konposatuaren ideia nagusitu zen: maisuak asmakuntza (diseinua) emango zuen, eta semeari zein atelierrari utziko zien amaiera lanaren ardura, batez ere lehen planoko irudi nagusietan, inspirazio apalagokotzat jotzen baitziren. Fundación Casa Ducal de Medinaceli egungo jabeak adostasun hori laburbiltzen du: El Grecoren "asmakizun pertsonal bikaina" dela dio, baina Jorge Manuelek "azaleko zatietan" osatua.

Goi-aldeko eremuek —Jainkoa, Espirituaren usoa eta aingeru batzuk— El Grecoren berezko altuera espiritualari eusten diote; lurreko talde ebanjelikoek, berriz, errutina handiagoko faktura erakusten dute. Lehen planoan Kristo eta Joan Bataiatzailearen artean sartzen den aingerua maisuaren berezko interpretazio ikonografikoa da.

Teknologia artearen zerbitzura

Duela gutxi Science Advances aldizkari estatubatuarrean argitaratutako ikerketa batek, ordea, adostasun hori hankaz gora jarri du. Case Western Reserve University-ko (AEB) ikertzaileek, PATCH izeneko sakoneko ikerketa-tresna bat erabiliz, Bataioaren mikro-topografia kartografiatu dute profilometria optikoaren bidez. 3D teknika honek pintzelak milimetroko eskalan utzitako tontorrak eta haranak erregistratzen ditu.

Cleveland Museum of Art-eko Kristo gurutzean (1600-1610 ingurukoa) lanean kalibratu dute tresna (lan hori aho batez El Grecorena dela onartzen da). PATCHek lau jestu-multzo detektatu ditu Bataioan. Hala ere, antzekotasun-maila baxua da oro har, eta horrek esku bakar batekin bateragarria den koherentzia teknikoa iradokitzen du. Ondorioz, atelierrak egindako amaitze-lanaren hipotesia ahuldu egin da.

Egileek El Grecoren azken urteetako osasun egoera kaskarra aipatzen dute: dokumentatutako istripu iskemikoak eta autoerretratuetan ikus daitezkeen dardarak. Faktura aldaketek ez lukete esku ezberdinik adieraziko, zahartzen ari den gorputz baten faseak baizik, indarra eta ahultasuna tartekatzen dituena. Jorge Manuelen esku-hartze gisa hartzen zena, gainbeheran zegoen baina oraindik agintean jarraitzen zuen artista baten isla izan liteke. Dena den, PATCH ez da hutsezina: zaharberritzeek, kontserbazio egoerak edo imitatzaile trebeegiek datuak oker ditzakete. Algoritmoak adituen azterketa osatzen du, baina ez du ordezkatzen.

—JdA-tik ekarria.